{
  "$schema": "../../09_tools/validators/isnad-map.schema.json",
  "id": "hadith_bir_aris",
  "version": 2,
  "updated": "2026-09-11",
  "title": "حديث بئر أريس: مدار مشهد الجلوس وتأويل القبور",
  "subtitle": "تفصيل القف والمقابلة وقول سعيد؛ تكرار المصنفات مجموع تحت عائلات الطريق",
  "layout": "tree",
  "theme": "fitna_uthman",
  "colorBy": "city",
  "provenanceVersion": 2,
  "status": "verified_with_limits",
  "evidenceStatus": "incomplete",
  "verdict": "التفصيل ثابت من فرع شريك، وتأويل القبور قول سعيد المقطوع؛ وفرع ابن حرملة متابعة ضعيفة لا أصل ثانياً صحيحاً",
  "verdictEvidenceRefs": [
    "cit-bukhari-7098",
    "cit-muslim-2403-sulayman",
    "cit-abu-awana-10579"
  ],
  "chapter": "02_manuscript/bab_02_kufa_sahaba/08_inqilab_al_madina_wa_qital_al_inhiraf.md",
  "cards": [
    "05_cards/evidences/intake_src-04856429-65d9_مشهد-البئر-وتأويل-القبور-البخاري.md"
  ],
  "sources": [
    "source-sahih-al-bukhari-dar-al-tasil",
    "source-sahih-muslim-abd-al-baqi",
    "source-al-adab-al-mufrad-bir-aris",
    "source-mustakhraj-abi-awana-jamia-islamiyya",
    "source-al-bahr-al-zakhkhar-al-bazzar-uloom-hikam",
    "source-musnad-al-ruyani-bir-aris",
    "source-dalail-al-nubuwwa-bayhaqi-bir-aris",
    "source-marifat-al-sahaba-abu-nuaym-bir-aris"
  ],
  "citations": [
    {
      "id": "cit-bukhari-3674",
      "kind": "isnad_matn",
      "label": "طريق سليمان بن بلال ولفظ أريس",
      "sourceId": "source-sahih-al-bukhari-dar-al-tasil",
      "locator": {
        "display": "صحيح البخاري، ج5، ص8–9، ح3674",
        "volume": 5,
        "pages": "8–9",
        "hadithNo": 3674
      },
      "summary": "محمد بن مسكين عن يحيى بن حسان عن سليمان بن بلال عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ وفيه بئر أريس وهيئة الجلوس وقول سعيد المختصر.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-bukhari-7098",
      "kind": "isnad_matn",
      "label": "طريق سعيد بن أبي مريم واللفظ التام",
      "sourceId": "source-sahih-al-bukhari-dar-al-tasil",
      "locator": {
        "display": "صحيح البخاري، طبعة دار التأصيل، ج9، ص154، ح7098/7097",
        "volume": 9,
        "page": 154,
        "hadithNo": "7098/7097"
      },
      "summary": "سعيد بن أبي مريم عن محمد بن جعفر عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ وفيه امتلاء القف وجلوس عثمان مقابلاً وقول سعيد: اجتمعت هاهنا وانفرد عثمان.",
      "verification": "verified_scan"
    },
    {
      "id": "cit-muslim-2403-sulayman",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "طرق سليمان بن بلال عند مسلم",
      "sourceId": "source-sahih-muslim-abd-al-baqi",
      "locator": {
        "display": "صحيح مسلم، ج4، ص1868–1869، ح2403/29",
        "volume": 4,
        "pages": "1868–1869",
        "hadithNo": "2403/29"
      },
      "summary": "يحيى بن حسان عن سليمان بن بلال يحفظ التأويل؛ وسعيد بن عفير عن سليمان يروي القصة بالمعنى ولا يذكر قول سعيد.",
      "verification": "verified_scan"
    },
    {
      "id": "cit-muslim-2403-maryam",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "طريق سعيد بن أبي مريم عند مسلم",
      "sourceId": "source-sahih-muslim-abd-al-baqi",
      "locator": {
        "display": "صحيح مسلم، ج4، ص1869، ح2403/29",
        "volume": 4,
        "page": 1869,
        "hadithNo": "2403/29"
      },
      "summary": "الحسن الحلواني وأبو بكر بن إسحاق عن سعيد بن أبي مريم عن محمد بن جعفر عن شريك؛ وفيه اللفظ التام لتأويل سعيد.",
      "verification": "verified_scan"
    },
    {
      "id": "cit-adab-1151",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "إعادة إخراج طريق سعيد بن أبي مريم في الأدب المفرد",
      "sourceId": "source-al-adab-al-mufrad-bir-aris",
      "locator": {
        "display": "الأدب المفرد، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، ص393، ح1151",
        "page": 393,
        "hadithNo": 1151
      },
      "summary": "سعيد بن أبي مريم عن محمد بن جعفر عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ وفيه هيئة المجلس وتأويل سعيد التام.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-abu-awana-10576",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "فرع ابن وهب عن سليمان",
      "sourceId": "source-mustakhraj-abi-awana-jamia-islamiyya",
      "locator": {
        "display": "مستخرج أبي عوانة، ج18، ص446–448، ح10576",
        "volume": 18,
        "pages": "446–448",
        "hadithNo": 10576
      },
      "summary": "الربيع بن سليمان عن ابن وهب عن سليمان بن بلال عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ وفيه تأويل سعيد المختصر.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-abu-awana-10577",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "فرع سعيد بن عفير عند أبي عوانة",
      "sourceId": "source-mustakhraj-abi-awana-jamia-islamiyya",
      "locator": {
        "display": "مستخرج أبي عوانة، ج18، ص449، ح10577",
        "volume": 18,
        "page": 449,
        "hadithNo": 10577
      },
      "summary": "الصغاني عن سعيد بن عفير عن سليمان بن بلال عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ أحال على معنى الحديث السابق ولم يسق قول سعيد في القبور.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-abu-awana-10578",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "فرع سعيد بن أبي مريم",
      "sourceId": "source-mustakhraj-abi-awana-jamia-islamiyya",
      "locator": {
        "display": "مستخرج أبي عوانة، ج18، ص449–451، ح10578",
        "volume": 18,
        "pages": "449–451",
        "hadithNo": 10578
      },
      "summary": "يزيد بن سنان وعبيد بن شريك عن سعيد بن أبي مريم عن محمد بن جعفر عن شريك؛ وفيه امتلاء القف والتأويل التام.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-abu-awana-10579",
      "kind": "isnad_matn_illa",
      "label": "فرع ابن حرملة الضعيف",
      "sourceId": "source-mustakhraj-abi-awana-jamia-islamiyya",
      "locator": {
        "display": "مستخرج أبي عوانة، ج18، ص451–452، ح10579",
        "volume": 18,
        "pages": "451–452",
        "hadithNo": 10579
      },
      "summary": "مؤمل عن يعقوب بن إسماعيل بن يسار، الموصوف في المتن بأنه شيخ من أهل المدينة، عن عبد الرحمن بن حرملة عن سعيد عن أبي موسى؛ وفيه انتباذ قبر عثمان، ونبه المحقق إلى أنه لم يقف على ترجمة يعقوب.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-bazzar-3051",
      "kind": "isnad_illa",
      "label": "تفرد يعقوب عن ابن حرملة",
      "sourceId": "source-al-bahr-al-zakhkhar-al-bazzar-uloom-hikam",
      "locator": {
        "display": "البحر الزخار، ج8، ص59–60، ح3051",
        "volume": 8,
        "pages": "59–60",
        "hadithNo": 3051
      },
      "summary": "محمد بن السكن عن مؤمل عن يعقوب عن ابن حرملة عن سعيد عن أبي موسى؛ ونص البزار على أنه لا يرويه عن ابن حرملة إلا يعقوب.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-ruyani-524",
      "kind": "isnad_matn_illa",
      "label": "فرع ابن حرملة ولفظ ابتراز القبر",
      "sourceId": "source-musnad-al-ruyani-bir-aris",
      "locator": {
        "display": "مسند الروياني، ج1، ص343–344، ح524",
        "volume": 1,
        "pages": "343–344",
        "hadithNo": 524
      },
      "summary": "شعيب بن عبد الحميد عن مؤمل عن يعقوب بن إسماعيل المدني عن عبد الرحمن بن حرملة عن سعيد عن أبي موسى؛ وفيه قول سعيد: فأولت ذلك ابتراز قبره من قبورهم.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-ruyani-after-524",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "فرع ابن وهب عقب حديث 524",
      "sourceId": "source-musnad-al-ruyani-bir-aris",
      "locator": {
        "display": "مسند الروياني، ج1، ص344–345، عقب ح524",
        "volume": 1,
        "pages": "344–345",
        "item": "عقب ح524"
      },
      "summary": "أحمد بن عبد الرحمن عن عمه ابن وهب عن سليمان بن بلال عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ وفيه: قال شريك، قال سعيد بن المسيب: فأولتها قبورهم.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-bayhaqi-6-388",
      "kind": "isnad_matn_illa",
      "label": "فرع ابن وهب وتصحيف اسم قائل التأويل",
      "sourceId": "source-dalail-al-nubuwwa-bayhaqi-bir-aris",
      "locator": {
        "display": "دلائل النبوة للبيهقي، تحقيق عبد المعطي قلعجي، ج6، ص388–389",
        "volume": 6,
        "pages": "388–389"
      },
      "summary": "الربيع بن سليمان عن ابن وهب عن سليمان بن بلال عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ وقع في المطبوع: قال شعبة: فأولتها قبورهم، ولا شعبة في الإسناد، والمحفوظ في المخارج الموازية نسبة القول إلى سعيد.",
      "verification": "matched_shamela"
    },
    {
      "id": "cit-abu-nuaym-4441",
      "kind": "parallel_witness",
      "label": "طريق سعيد بن أبي مريم عند أبي نعيم",
      "sourceId": "source-marifat-al-sahaba-abu-nuaym-bir-aris",
      "locator": {
        "display": "معرفة الصحابة لأبي نعيم، ج4، ص1752–1753، ح4441",
        "volume": 4,
        "pages": "1752–1753",
        "hadithNo": 4441
      },
      "summary": "عبيد بن شريك عن سعيد بن أبي مريم عن محمد بن جعفر عن شريك عن سعيد عن أبي موسى؛ ساق هيئة المجلس وانتهى قبل ذكر تأويل سعيد.",
      "verification": "matched_shamela"
    }
  ],
  "riwayat": [
    {
      "id": "riwaya-bukhari-3674",
      "familyId": "family-sharik-sulayman",
      "label": "البخاري 3674",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "sulayman_bilal",
        "yahya_ibn_wahb",
        "k_sulayman"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bukhari-3674"
      ],
      "hukmCitationRefs": [
        "cit-bukhari-3674"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-bukhari-3674",
          "text": "بئر أريس؛ على بلوى تصيبه؛ فأولتها قبورهم",
          "role": "nawa",
          "citationRefs": [
            "cit-bukhari-3674"
          ]
        }
      ],
      "hukm": {
        "value": "صحيح",
        "attribution": "إخراج البخاري",
        "citationRefs": [
          "cit-bukhari-3674"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "riwaya-muslim-sulayman",
      "familyId": "family-sharik-sulayman",
      "label": "مسلم 2403، فرع يحيى",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "sulayman_bilal",
        "yahya_ibn_wahb",
        "k_sulayman"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-muslim-2403-sulayman"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-muslim-sulayman",
          "text": "هيئة اليمين واليسار والمقابلة؛ فأولتها قبورهم",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-muslim-2403-sulayman"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-abu-awana-10576",
      "familyId": "family-sharik-sulayman",
      "label": "أبو عوانة 10576",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "sulayman_bilal",
        "yahya_ibn_wahb",
        "k_sulayman"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-abu-awana-10576"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-abu-awana-10576",
          "text": "فأولتها قبورهم",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-abu-awana-10576"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-ruyani-after-524",
      "familyId": "family-sharik-sulayman",
      "label": "الروياني، عقب 524",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "sulayman_bilal",
        "yahya_ibn_wahb",
        "k_sulayman"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-ruyani-after-524"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-ruyani-after-524",
          "text": "قال شريك: قال سعيد بن المسيب: فأولتها قبورهم",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-ruyani-after-524"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-bayhaqi-6-388",
      "familyId": "family-sharik-sulayman",
      "label": "البيهقي 6/388–389",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "sulayman_bilal",
        "yahya_ibn_wahb",
        "k_sulayman"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bayhaqi-6-388"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-bayhaqi-qala-shuba",
          "text": "وقع في المطبوع: قال شعبة: فأولتها قبورهم؛ وهو تصحيف في اسم قائل التأويل",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-bayhaqi-6-388",
            "cit-muslim-2403-sulayman",
            "cit-ruyani-after-524"
          ]
        }
      ],
      "ilal": [
        {
          "id": "illa-bayhaqi-qala-shuba-tashif",
          "kind": "tashif",
          "target": "node:matn_said_qubur",
          "text": "لفظ «قال شعبة» في مطبوع البيهقي تصحيف؛ لا شعبة في الإسناد، والمحفوظ نسبة التأويل إلى سعيد بن المسيب.",
          "citationRefs": [
            "cit-bayhaqi-6-388",
            "cit-muslim-2403-sulayman",
            "cit-ruyani-after-524"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-muslim-said-ufayr",
      "familyId": "family-sharik-sulayman",
      "label": "مسلم 2403، فرع سعيد بن عفير",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "sulayman_bilal",
        "said_ufayr",
        "k_omit"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-muslim-2403-sulayman"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-muslim-omit",
          "text": "ساق القصة بالمعنى ولم يذكر قول سعيد في القبور",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-muslim-2403-sulayman"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-abu-awana-10577",
      "familyId": "family-sharik-sulayman",
      "label": "أبو عوانة 10577، فرع سعيد بن عفير",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "sulayman_bilal",
        "said_ufayr",
        "k_omit"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-abu-awana-10577"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-abu-awana-10577-omit",
          "text": "ذكر الحديث بمعنى ما قبله ولم يسق قول سعيد في القبور",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-abu-awana-10577"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-bukhari-7098",
      "familyId": "family-sharik-muhammad-jafar",
      "label": "البخاري 7098/7097",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "muhammad_jafar",
        "said_maryam",
        "k_muhammad"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bukhari-7098"
      ],
      "hukmCitationRefs": [
        "cit-bukhari-7098"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-bukhari-7098",
          "text": "امتلأ القف؛ معها بلاء يصيبه؛ اجتمعت هاهنا وانفرد عثمان",
          "role": "nawa",
          "citationRefs": [
            "cit-bukhari-7098"
          ]
        }
      ],
      "hukm": {
        "value": "صحيح",
        "attribution": "إخراج البخاري",
        "citationRefs": [
          "cit-bukhari-7098"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "riwaya-muslim-maryam",
      "familyId": "family-sharik-muhammad-jafar",
      "label": "مسلم 2403، فرع ابن أبي مريم",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "muhammad_jafar",
        "said_maryam",
        "k_muhammad"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-muslim-2403-maryam"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-muslim-maryam",
          "text": "اجتمعت هاهنا وانفرد عثمان",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-muslim-2403-maryam"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-abu-awana-10578",
      "familyId": "family-sharik-muhammad-jafar",
      "label": "أبو عوانة 10578",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "muhammad_jafar",
        "said_maryam",
        "k_muhammad"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-abu-awana-10578"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-abu-awana-10578",
          "text": "اللفظ التام للمجلس وتأويل سعيد",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-abu-awana-10578"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-adab-1151",
      "familyId": "family-sharik-muhammad-jafar",
      "label": "الأدب المفرد 1151",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "muhammad_jafar",
        "said_maryam",
        "k_muhammad"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-adab-1151"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-adab-1151",
          "text": "فتأولت ذلك قبورهم، اجتمعت هاهنا، وانفرد عثمان",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-adab-1151"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-abu-nuaym-4441",
      "familyId": "family-sharik-muhammad-jafar",
      "label": "أبو نعيم 4441",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "sharik",
        "muhammad_jafar",
        "said_maryam",
        "k_muhammad"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-abu-nuaym-4441"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-abu-nuaym-4441-omit",
          "text": "ساق هيئة المجلس وانتهى قبل ذكر تأويل سعيد",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-abu-nuaym-4441"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-bazzar-3051",
      "familyId": "family-ibn-harmala",
      "label": "البزار 3051",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "ibn_harmala",
        "yaqub_yasar",
        "muammal",
        "k_ibn_harmala"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bazzar-3051"
      ],
      "ilal": [
        {
          "id": "illa-yaqub-tafarrud",
          "kind": "tafarrud",
          "target": "edge:edge-ibn-harmala-yaqub",
          "text": "تفرد يعقوب بن إسماعيل عن عبد الرحمن بن حرملة بهذا الطريق.",
          "citationRefs": [
            "cit-bazzar-3051"
          ]
        }
      ]
    },
    {
      "id": "riwaya-ruyani-524",
      "familyId": "family-ibn-harmala",
      "label": "الروياني 524",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "ibn_harmala",
        "yaqub_yasar",
        "muammal",
        "k_ibn_harmala"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-ruyani-524"
      ],
      "hukmCitationRefs": [
        "cit-ruyani-524",
        "cit-bazzar-3051",
        "cit-abu-awana-10579"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-ruyani-ibtiraz",
          "text": "فأولت ذلك ابتراز قبره من قبورهم",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-ruyani-524"
          ]
        }
      ],
      "hukm": {
        "value": "ضعيف",
        "attribution": "تحرير الدراسة لجهالة حال يعقوب وتفرده عن ابن حرملة",
        "citationRefs": [
          "cit-ruyani-524",
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "riwaya-abu-awana-10579",
      "familyId": "family-ibn-harmala",
      "label": "أبو عوانة 10579",
      "nodePath": [
        "nabi",
        "abu_musa",
        "said",
        "ibn_harmala",
        "yaqub_yasar",
        "muammal",
        "k_ibn_harmala"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-abu-awana-10579"
      ],
      "hukmCitationRefs": [
        "cit-abu-awana-10579",
        "cit-bazzar-3051"
      ],
      "matnVariants": [
        {
          "id": "matn-ibn-harmala",
          "text": "انتباذ قبره من قبورهم",
          "role": "variant",
          "citationRefs": [
            "cit-abu-awana-10579"
          ]
        }
      ],
      "hukm": {
        "value": "ضعيف",
        "attribution": "تحرير الدراسة لجهالة حال يعقوب وتفرده عن ابن حرملة",
        "citationRefs": [
          "cit-abu-awana-10579",
          "cit-bazzar-3051"
        ]
      }
    }
  ],
  "matnVariants": [
    {
      "id": "matn_said_qubur",
      "text": "قال سعيد بن المسيب: فأولتها قبورهم؛ وفي فرع ابن حرملة: ابتراز قبره عند الروياني، وانتباذ قبره عند أبي عوانة.",
      "role": "nawa",
      "subject": {
        "kind": "node",
        "id": "matn_said_qubur"
      },
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388",
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bukhari-7098",
        "cit-muslim-2403-sulayman",
        "cit-muslim-2403-maryam",
        "cit-adab-1151",
        "cit-abu-awana-10576",
        "cit-abu-awana-10578",
        "cit-abu-awana-10579",
        "cit-ruyani-524",
        "cit-ruyani-after-524",
        "cit-bayhaqi-6-388"
      ]
    }
  ],
  "arguments": [
    {
      "id": "arg-said-common-link",
      "kind": "isnad",
      "statement": "مدار تأويل القبور سعيد بن المسيب؛ روي عنه من فرع شريك الصحيح وفرع ابن حرملة الضعيف.",
      "targets": [
        "node:said",
        "node:matn_said_qubur",
        "riwaya:riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya:riwaya-ruyani-524",
        "riwaya:riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bukhari-7098",
        "cit-ruyani-524",
        "cit-abu-awana-10579"
      ],
      "limitations": "تعدد الفرعين لا يسوي بين رتبتهما، ولا يرفع كلام سعيد إلى النبي ﷺ."
    },
    {
      "id": "arg-matn-maqtu",
      "kind": "matn",
      "statement": "جملة القبور من كلام سعيد بعد تمام رواية أبي موسى، فهي مقطوعة لا مرفوعة.",
      "targets": [
        "node:said",
        "node:matn_said_qubur",
        "riwaya:riwaya-bukhari-7098"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bukhari-7098",
        "cit-muslim-2403-maryam",
        "cit-ruyani-after-524"
      ],
      "limitations": "لا يحدد الإسناد زمن صدور التأويل عن سعيد."
    },
    {
      "id": "arg-seat-cause",
      "kind": "matn",
      "statement": "سبب جلوس عثمان مقابلاً منصوص: امتلأ القف فلم يجد معهم مجلساً.",
      "targets": [
        "riwaya:riwaya-bukhari-7098"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bukhari-7098"
      ],
      "limitations": "لا ينفي هذا أن سعيداً رأى في النتيجة شبهاً إجمالياً بمواضع الدفن."
    },
    {
      "id": "arg-corpus-limit",
      "kind": "isnad",
      "statement": "الخريطة تجمع الطرق المتحققة في corpus الدراسة ولا تدعي حصر كل أصل مفقود أو مخطوط.",
      "scope": "sample",
      "targets": [
        "node:said"
      ],
      "citationRefs": [
        "cit-bukhari-3674",
        "cit-bukhari-7098",
        "cit-adab-1151",
        "cit-abu-awana-10576",
        "cit-abu-awana-10577",
        "cit-abu-awana-10578",
        "cit-abu-awana-10579",
        "cit-bazzar-3051",
        "cit-ruyani-524",
        "cit-ruyani-after-524",
        "cit-bayhaqi-6-388",
        "cit-abu-nuaym-4441"
      ],
      "limitations": "تغطية مكتبة المشروع 10504 من 10552 كتاباً، وبعض المطابقات رقمية لا بصرية."
    }
  ],
  "changelog": [
    {
      "version": 1,
      "date": "2026-09-11",
      "note": "إنشاء خريطة تفصل فرعي سعيد وتحفظ موضع حذف التأويل."
    },
    {
      "version": 2,
      "date": "2026-09-11",
      "note": "استكمال إحالات العقد والأسهم، وإضافة مخارج الأدب المفرد وأبي عوانة 10577 والروياني والبيهقي وأبي نعيم، وإظهار قول سعيد في القبور بفرع بصري مستقل مع ضبط ابتراز/انتباذ والتنبيه على تصحيف «قال شعبة»؛ وأبقيت الأمصار غير الموثقة غير معيّنة."
    }
  ],
  "nodes": [
    {
      "id": "nabi",
      "kind": "nabi",
      "label": "رسول الله ﷺ",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "abu_musa",
      "kind": "sahabi",
      "label": "أبو موسى الأشعري",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "said",
      "kind": "madar",
      "label": "سعيد بن المسيب",
      "sub": "مدار هيئة المجلس وتأويل القبور",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098"
        ],
        "sub": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "matn_said_qubur",
      "kind": "matn",
      "label": "قول سعيد: «فأولتها قبورهم»",
      "sub": "مقطوع؛ «ابتراز» في الروياني، و«انتباذ» في أبي عوانة",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam"
        ],
        "sub": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ],
        "matn": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "sharik",
      "kind": "madar",
      "label": "شريك بن عبد الله بن أبي نمر",
      "sub": "الفرع الصحيح في الصحيحين",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam"
        ],
        "sub": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "sulayman_bilal",
      "kind": "rawi",
      "label": "سليمان بن بلال",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-muslim-2403-sulayman"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "yahya_ibn_wahb",
      "kind": "group",
      "label": "يحيى بن حسان / ابن وهب",
      "sub": "فروع حفظت تأويل سعيد",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388"
        ],
        "sub": [
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "said_ufayr",
      "kind": "rawi",
      "label": "سعيد بن عفير",
      "sub": "روى القصة ولم يذكر التأويل",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-muslim-2403-sulayman"
        ],
        "sub": [
          "cit-muslim-2403-sulayman"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "muhammad_jafar",
      "kind": "rawi",
      "label": "محمد بن جعفر بن أبي كثير",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "said_maryam",
      "kind": "rawi",
      "label": "سعيد بن أبي مريم",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "ibn_harmala",
      "kind": "rawi",
      "label": "عبد الرحمن بن حرملة",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-abu-awana-10579",
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "yaqub_yasar",
      "kind": "rawi",
      "label": "يعقوب بن إسماعيل بن يسار",
      "sub": "لم يقف محقق أبي عوانة على ترجمته",
      "city": "madina",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-abu-awana-10579",
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524"
        ],
        "sub": [
          "cit-abu-awana-10579"
        ],
        "city": [
          "cit-abu-awana-10579",
          "cit-ruyani-524"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "muammal",
      "kind": "rawi",
      "label": "مؤمل بن إسماعيل",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-abu-awana-10579",
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "k_sulayman",
      "kind": "kitab",
      "label": "البخاري 3674 / مسلم / أبو عوانة / الروياني / البيهقي",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-3674",
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "k_omit",
      "kind": "kitab",
      "label": "مسلم 2403 / أبو عوانة 10577",
      "sub": "فرع سعيد بن عفير: حذف قول سعيد",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10577"
        ],
        "sub": [
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10577"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "k_muhammad",
      "kind": "kitab",
      "label": "البخاري / مسلم / الأدب المفرد / أبو عوانة / أبو نعيم",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-adab-1151",
          "cit-abu-awana-10578",
          "cit-abu-nuaym-4441"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "k_ibn_harmala",
      "kind": "kitab",
      "label": "البزار 3051 / الروياني 524 / أبو عوانة 10579",
      "sub": "فرع ضعيف",
      "evidenceRefs": {
        "identity": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ],
        "sub": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    }
  ],
  "edges": [
    {
      "id": "edge-nabi-abu-musa",
      "from": "nabi",
      "to": "abu_musa",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388",
        "riwaya-muslim-said-ufayr",
        "riwaya-abu-awana-10577",
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-abu-nuaym-4441",
        "riwaya-bazzar-3051",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-3674",
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388",
          "cit-abu-awana-10577",
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-abu-awana-10578",
          "cit-adab-1151",
          "cit-abu-nuaym-4441",
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-abu-musa-said",
      "from": "abu_musa",
      "to": "said",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388",
        "riwaya-muslim-said-ufayr",
        "riwaya-abu-awana-10577",
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-abu-nuaym-4441",
        "riwaya-bazzar-3051",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-3674",
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388",
          "cit-abu-awana-10577",
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-abu-awana-10578",
          "cit-adab-1151",
          "cit-abu-nuaym-4441",
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-said-sharik",
      "from": "said",
      "to": "sharik",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388",
        "riwaya-muslim-said-ufayr",
        "riwaya-abu-awana-10577",
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-abu-nuaym-4441"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-3674",
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388",
          "cit-abu-awana-10577",
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-abu-awana-10578",
          "cit-adab-1151",
          "cit-abu-nuaym-4441"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-sharik-sulayman",
      "from": "sharik",
      "to": "sulayman_bilal",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388",
        "riwaya-muslim-said-ufayr",
        "riwaya-abu-awana-10577"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-3674",
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388",
          "cit-abu-awana-10577"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-sulayman-yahya",
      "from": "sulayman_bilal",
      "to": "yahya_ibn_wahb",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-3674",
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-yahya-k",
      "from": "yahya_ibn_wahb",
      "to": "k_sulayman",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-3674",
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10576",
          "cit-ruyani-after-524",
          "cit-bayhaqi-6-388"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-sulayman-ufayr",
      "from": "sulayman_bilal",
      "to": "said_ufayr",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-muslim-said-ufayr",
        "riwaya-abu-awana-10577"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10577"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-ufayr-k",
      "from": "said_ufayr",
      "to": "k_omit",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-muslim-said-ufayr",
        "riwaya-abu-awana-10577"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-muslim-2403-sulayman",
          "cit-abu-awana-10577"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-sharik-muhammad",
      "from": "sharik",
      "to": "muhammad_jafar",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-abu-nuaym-4441"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-abu-awana-10578",
          "cit-adab-1151",
          "cit-abu-nuaym-4441"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-muhammad-maryam",
      "from": "muhammad_jafar",
      "to": "said_maryam",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-abu-nuaym-4441"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-abu-awana-10578",
          "cit-adab-1151",
          "cit-abu-nuaym-4441"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-maryam-k",
      "from": "said_maryam",
      "to": "k_muhammad",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-abu-nuaym-4441"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-abu-awana-10578",
          "cit-adab-1151",
          "cit-abu-nuaym-4441"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-said-ibn-harmala",
      "from": "said",
      "to": "ibn_harmala",
      "status": "weak",
      "note": "فرع متابعة ضعيف",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bazzar-3051",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "illaRefs": [
        "illa-yaqub-tafarrud"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ],
        "note": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-ibn-harmala-yaqub",
      "from": "ibn_harmala",
      "to": "yaqub_yasar",
      "status": "weak",
      "note": "تفرد يعقوب عن ابن حرملة",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bazzar-3051",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "illaRefs": [
        "illa-yaqub-tafarrud"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ],
        "note": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-yaqub-muammal",
      "from": "yaqub_yasar",
      "to": "muammal",
      "status": "weak",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bazzar-3051",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "illaRefs": [
        "illa-yaqub-tafarrud"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-muammal-k",
      "from": "muammal",
      "to": "k_ibn_harmala",
      "status": "weak",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bazzar-3051",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "illaRefs": [
        "illa-yaqub-tafarrud"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bazzar-3051",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ]
      }
    },
    {
      "id": "edge-said-matn-qubur",
      "from": "said",
      "to": "matn_said_qubur",
      "note": "قول سعيد المقطوع",
      "riwayaRefs": [
        "riwaya-bukhari-3674",
        "riwaya-muslim-sulayman",
        "riwaya-abu-awana-10576",
        "riwaya-ruyani-after-524",
        "riwaya-bayhaqi-6-388",
        "riwaya-bukhari-7098",
        "riwaya-muslim-maryam",
        "riwaya-abu-awana-10578",
        "riwaya-adab-1151",
        "riwaya-ruyani-524",
        "riwaya-abu-awana-10579"
      ],
      "matnRefs": [
        "matn_said_qubur"
      ],
      "illaRefs": [
        "illa-bayhaqi-qala-shuba-tashif"
      ],
      "evidenceRefs": {
        "status": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam",
          "cit-ruyani-524",
          "cit-abu-awana-10579"
        ],
        "note": [
          "cit-bukhari-7098",
          "cit-muslim-2403-maryam"
        ]
      }
    }
  ]
}
